Sưu tầm vì sợ tranh "chảy máu"

Hơn 40 tuổi với 20 năm làm nghề thợ mộc trong ĐH Mỹ thuật Việt Nam, Phạm Đức Sĩ đã đóng không biết bao nhiêu khung tranh, bục gỗ cho các thế hệ hoạ sĩ ở Hà Nội. Tiếp xúc với nghệ thuật khá lâu nhưng có lẽ anh không nghĩ rằng mình sẽ trở thành một nhà sưu tập với thu nhập mà anh tự nhận là "lẹt đẹt". Rồi khoảng mươi năm trước, "mê mẩn" những bức tranh thờ của đồng bào các dân tộc thiểu số, được bạn bè động viên, ngó lại túi tiền của mình cũng thấy hợp, anh quyết dấn thân vào con đường sưu tập không hề nhàn nhã này.

Nhưng lý do chính mà anh theo đuổi tranh thờ là ý nghĩa tín ngưỡng lớn đối với các dân tộc Việt Nam. Mặt khác, đó còn là những tác phẩm có mầu sắc đẹp, bố cục, không gian tạo hình đặc sắc, thẩm mỹ mầu rất mạnh mẽ nhưng hợp lý, được vẽ bằng các khoáng chất, thảo mộc, nhưng bền. "Thích lắm. May mà giá những bức tranh thờ hồi đó rất vừa túi tiền nên tôi mới dám đi tìm mua. Hơn nữa, không nhanh tay thì tranh sẽ bị "chảy máu" ra nước ngoài hết", anh Sĩ "mộc" thật thà nói.

Nhà sưu tập Phạm Đức Sĩ bên bộ tranh thờ gần 200 tuổi của đồng bào Dao Đỏ. Ảnh: Lê Thoa.

Ban đầu, chưa thực sự hiểu sâu về nghệ thuật này cũng như chưa có phương pháp sưu tập, cứ ở đâu có tranh thờ là anh tìm đến, "kết" là mua. Sau một thời gian, Sĩ Mộc tự "nâng cấp" mình bằng cách mua sách về nghiên cứu, tham khảo bạn bè và những nhà sưu tập khác, tìm ra một hệ thống cho riêng mình.

"Tranh thờ phản ánh quan niệm về vũ trụ, thế giới tâm linh của đồng bào. Số tranh và hệ thống thần cũng thể hiện quy mô nghi lễ. Có thể thấy hệ thống thần rất phong phú, mỗi dân tộc có những vị riêng. Nhiều bức cùng một vị, nhưng các nghệ nhân vẽ ra lại có điểm khác. Người ta giữ gìn cẩn thận qua thời gian, chiến tranh, chứng tỏ tính thiêng liêng và mức độ quan trọng của những bức tranh ấy", anh nói.

Anh tự phân loại số tranh có được, bảo quản kỹ lưỡng và nắm rõ lai lịch từng bức. Trong số hơn 350 bức mà anh có được, bộ tranh thờ của người Dao đỏ là "cao tuổi" nhất, đã gần 200 năm. Dài nhất là bức của người Sán Dìu, tới 14m. Một số bức của người Tày cũng khoảng 7-8m. Nhiều tranh thờ của người Kinh, Tày, Nùng, Cao Lan, Sán Chỉ... cũng được anh lặn lội tìm kiếm trong suốt gần chục năm qua để đưa vào bộ sưu tập.

"Theo tôi biết thì có khoảng 20 người sưu tầm tranh thờ, nhưng phần nhiều người ta chơi 1-2 bộ. Nhiều khi tôi mua vào vì lo đến lúc tranh không còn nữa, người nước ngoài mua thì mất luôn", Phạm Đức Sĩ chia sẻ.

Muốn "hiến" kho báu cho bảo tàng

Triển lãm tranh thờ của Sĩ "mộc" đang diễn tại Viet Art Centre, 42 Yết Kiêu (Hà Nội) chỉ giới thiệu 150 bức tranh trong bộ sưu tập, nhưng cũng khiến những người trong giới phải "xuýt xoa". Nhà phê bình Phan Cẩm Thượng khẳng định, bộ sưu tập của Phạm Đức Sĩ cho thấy vốn văn hoá vô cùng phong phú của đồng bào vùng cao. Đại sứ Mỹ tại Hà Nội, ông Michael Michalak đánh giá cao công việc anh Sĩ "mộc" đang làm và thốt lên: "Đây thực sự là một triển lãm ấn tượng. Khó có thể tin được những bức tranh này thuộc về người dân tộc vùng cao. Họ có những đề tài phong phú để nói, trong đó nhiều bức có ý nghĩa ngay cả trong xã hội ngày nay".

Phạm Đức Sĩ hy vọng tới đây anh có thể giới thiệu bộ sưu tập tranh thờ quý giá của mình ra nước ngoài. Anh tâm sự: "Nếu như có một bảo tàng trong nước quan tâm tới bộ sưu tập này với một thái độ tôn trọng giá trị đúng mực thì tôi sẽ sẵn sàng tặng lại cho họ".

Lê Thoa

Theo www.baodatviet.vn