Cụ lại nói: "Bận ấy, tôi đến Hà Đông đã 4 giờ chiều rủ một số người bạn đạp xe vào chùa Hương và cả nhóm đến nơi quãng 9 giờ tối. Nam thiên đệ nhất động cơ mà!".
Nhìn khuôn mặt phúc hậu của cụ, râu tóc đều bạc trắng chẳng khác gì một ông tiên, mọi người lại càng cảm phục và kính trọng; vì đây là nhà nhiếp ảnh đã có trên 80 năm cầm máy đi khắp nơi trên đất nước Việt Nam, thu vào ống kính, tầm mắt rất nhiều những bức ảnh đẹp của đất nước và những thời khắc quý báu trong lịch sử dân tộc.
Ngày 4-6, nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Ninh đã ra đi vĩnh viễn ở tuổi 102, để lại niềm tiếc thương vô hạn với các thế hệ nghệ sĩ nhiếp ảnh và là một tổn thất lớn với nền nhiếp ảnh Việt Nam.
Khởi đầu bằng sự hiếu động tuổi thơ
Cụ Võ An Ninh rất vui khi có người gợi lại những kỷ niệm ngày xưa lúc còn bé. Cụ còn nhớ rất rõ thời gian cụ chỉ mới lên 8, 9 tuổi nhưng cụ đã loay hoay, mày mò với chiếc máy ảnh. Dường như có một mối "duyên" giữa cụ và chiếc máy ảnh, bởi từ lúc cụ biết rồi hiểu và say sưa thì không bao giờ cụ rời xa nó nữa. Một chiếc máy ảnh vào những năm 1910, 1920 là một tài sản vô cùng quý giá với một gia đình người Việt. Đầu tiên, do sự phát minh ra chiếc máy ảnh diễn ra cũng chưa bao lâu chỉ mới vào khoảng cuối thế kỷ XIX; thứ hai, nước Việt Nam lúc đó còn nghèo khó và lệ thuộc vào nước Pháp.
Nhưng chính sự háo hức hồn nhiên của tuổi trẻ đã làm cụ Võ An Ninh đến với nhiếp ảnh và cụ nắm vững rất nhanh kỹ thuật nhiếp ảnh cho dù cụ không qua một trường lớp nào. Vào thời điểm đó, dù ai có ham mê nghệ thuật bấm máy ảnh cũng khó tìm ra một người thầy, một lớp dạy dù ngay tại Hà Nội - thủ phủ của toàn Đông Dương lúc đó - huống là ở một tỉnh lẻ như Hải Dương. Chỉ bằng sự cần cù, nhạy bén, thông minh đã giúp cho chàng trai làng Như Ngọc, tỉnh Hải Dương nắm vững cách chụp, cách cầm máy và tìm những góc độ để thu vào ống kính những bức ảnh không hề tàn phai theo thời gian!
Năm 12 tuổi, nhà nhiếp ảnh trẻ tuổi đã có ảnh đăng trên báo Loa ở Hà Nội. Đến năm 16 tuổi, không chỉ báo trong nước mà báo tại nước Pháp cũng đăng ảnh của Võ An Ninh. Chính những tấm ảnh trên các báo trong nước và nước Pháp đã làm nên tên tuổi của một nhiếp ảnh gia người Việt. Điều này, đã giúp cho cụ Võ An Ninh vào năm 20 tuổi đã thắng kiện một hãng buôn của Pháp, khi xe chở hàng của hãng này đã đụng phải cụ trên con đường Trần Hưng Đạo ngày nay. Vào lúc ấy cụ đang chạy trên xe mô - tô nhưng cú va chạm mạnh đến nỗi khiến cụ văng xa hàng chục thước và bàn chân bên phải của cụ phải chịu phẫu thuật. Tại tòa, luật sư bào chữa đã trưng ra những bức ảnh đăng trên báo in tại Pháp và phần thắng đã nghiêng về nhà nhiếp ảnh Việt Nam trẻ tuổi. Bằng số tiền thắng kiện cụ đã mua ngôi nhà 36 Tuệ Tĩnh - Hà Nội và trở thành người Việt Nam đầu tiên thắng kiện người Pháp ngay tại tòa án của Pháp.
Đến nhà viết sử bằng ảnh
Thời trẻ, cụ Võ An Ninh kết bạn khá thân với Tô Ngọc Vân - sau này ông trở thành họa sĩ với những bức tranh nổi tiếng, như: Thiếu nữ bên hoa huệ... và tỏ ý muốn thi vào trường Cao đẳng Mỹ thuật, dường như cùng một lúc Tô Ngọc Vân và các bạn đều cản "Trong nhiếp ảnh, chụp được như anh là hay lắm nên dốc tâm trí vào sở trường, năng khiếu mà trời đã phú!". Cụ đã nghe theo lời bạn và nhiếp ảnh trở thành cuộc sống, thành hơi thở của cụ.
Nếu nói về một người trong làng nhiếp ảnh nước Việt có tấm lòng bền bỉ, gắn bó sâu xa với các phương tiện, máy móc để làm nghệ thuật chính là cụ Võ An Ninh. Từ khi bắt đầu đi vào con đường của nghệ thuật nhiếp ảnh cụ sử dụng hai chiếc máy hiệu Jet Ikon của Đức và mặc cho những thay đổi về kỹ thuật, mặc những hãng lừng danh mỗi ngày mỗi giờ lại đưa ra thị trường các loại máy mới. Nhà nhiếp ảnh lão thành vẫn chụp cả hàng trăm, hàng ngàn cuộn phim cũng chỉ bằng hai chiếc máy này! Hai chiếc máy đã "đi" song song bên cuộc đời cụ đã hơn 70 năm, theo chân cụ đến nhiều nơi, thu vào biết bao cảnh đẹp của non nước, con người Việt Nam.
Cụ đã say sưa với cảnh sương mù, ruộng bậc thang ở Sa Pa; chùa chiền, dòng suối róc rách ở chùa Hương; đồi dốc, phong cảnh nên thơ của Tam Đảo; nét đẹp của đất văn vật - Hà thành; sinh hoạt của người dân tộc ở Tây Nguyên... Cụ có mặt trong ngày Bác Hồ đọc tuyên ngôn độc lập ở quảng trường Ba Đình lịch sử sau đó Bác cùng với tướng Võ Nguyên Giáp trở về từ hội nghị Fontaint B'leau (Pháp). Cụ dùng xe đạp đi từ Hà Nội đến Thái Bình ghi lại bao bức ảnh hết sức thương tâm trong nạn đói 1945 lịch sử. Cụ vào Sài Gòn chụp những hình ảnh trong phong trào phản chiến của thanh niên học sinh ở đây. Những người lính Mỹ đầu tiên đến Việt Nam đi trên phố Catinat (Đồng Khởi ngày nay) được cụ ghi vào ống kính. Những năm Mỹ ném bom tàn phá miền Bắc, bất cứ nơi đâu có cảnh hoang tàn vì đạn bom, vì khói lửa nhất là các di tích lịch sử, văn hóa như: chùa đình, miếu... là cụ có mặt ngay. Bởi vì cụ rất hiểu giá trị của các di tích ấy! Nhiếp ảnh gia Võ An Ninh là nhà viết sử bằng ảnh, vì vậy, cụ không bỏ sót những thời khắc gian khó, khốc liệt và vinh quang của đất nước và dân tộc Việt Nam. Hàng vạn tấm ảnh của cụ đã chứng minh điều đó!
Điều đặc biệt, ảnh của cụ chỉ là ảnh đen trắng. Chỉ với hai gam màu hoàn toàn tương phản nhau làm nổi bật chủ đề mà bức ảnh muốn nói, muốn chuyển tải đến mọi người. Nhà nhiếp ảnh lão thành có một thiên khiếu đặt biệt trong việc xác định ánh sáng, góc độ, khẩu độ cho chủ đề bức ảnh mà cụ muốn chụp. Cụ ước lượng và thao tác rất nhanh nên nhanh chóng thu vào ống kính "tâm điểm" của sự kiện, của nhân vật. Vì vậy, những bức ảnh mà cụ chụp luôn toát lên đường nét sinh động về thần thái của người được chụp hay các sự việc đang diễn biến. Cụ Võ An Ninh chỉ dùng hai gam màu: sáng tối - đen trắng nhưng chỉ với hai gam màu này cụ đã sáng tác nên những bức ảnh về phong cảnh hoàn toàn rất riêng theo phong cách của cụ. Sự tinh tế và biểu cảm của các bức ảnh này vẫn "đeo mãi" trong tâm trí người xem vì trong nó lung linh một sắc thái như bức tranh thủy mạc.
Những tình cảm chân tình và nồng ấm
Một trong những người gắn bó sâu xa nhất với cụ Võ An Ninh là nghệ sĩ nhiếp ảnh Minh Lộc. Minh Lộc chỉ biết nhà nhiếp ảnh lão thành vào khoảng năm 1965 nhưng từ khi biết cụ, ông luôn dành một tình cảm kính trọng đối với cụ Võ An Ninh, xem cụ như người cha thứ hai của mình. Từ đó, mỗi chuyến thâm nhập thực tế đều có hai con người của thế hệ cầm máy nhưng đều chung một ý hướng sáng tác. Đó là những bức ảnh đẹp của con người, của quê hương, đất nước Việt Nam. Hai nghệ sĩ nhiếp ảnh một già một trẻ đều không ngần ngại đi đến nơi xa nhất, hay bất chấp cả độ cao, có khi bất chấp cả sóng gió để bấm những bức ảnh có hồn và ưng ý. Vì vậy, những kỷ niệm lại dầy thêm lên sau mỗi cuộc hành trình.
Trong một lần lên Sa Pa, nhà nhiếp ảnh Minh Lộc kể lại, hai người đặt chân đến một bản thì một người phụ nữ dân tộc Mông lớn tuổi, vừa trông thấy cụ Võ An Ninh và reo lên vì bà ta nhận ra ngay người đã chụp hình mình lúc bà ta còn là một thiếu nữ. Nhìn dáng vẻ của nhiếp ảnh gia lão thành ai cũng cho là tiên ông vì trông cụ thật phúc hậu với mái tóc xõa dài và chòm râu bạc phơ.
Là nhà nhiếp ảnh nổi tiếng nhưng cuộc sống của cụ Võ An Ninh rất giản dị, đi đến nơi đâu cụ cũng không quên mang theo sợi chỉ cây kim. Ở nơi vùng cao lạnh giá cụ cũng chỉ tắm bằng nước lã. Hằng ngày, cụ vẫn thức dậy từ 4 giờ sáng để hưởng không khí trong lành. Trên 80 năm phương tiện di chuyển của cụ chỉ là chiếc xe đạp. Chiếc xe đạp cùng với hành lý nhỏ gọn và hai chiếc máy ảnh là bạn đồng hành của cụ Võ An Ninh trên mọi nẻo đường.
Cụ đến sống, sinh hoạt ở đâu cũng nhận được sự trọn tình trọn nghĩa từ nơi ấy. Trong thời gian cụ thâm nhập thực tế, sáng tác tại vùng mỏ Quảng Ninh, nơi đây đã trao tặng cho nhà nhiếp ảnh hai danh hiệu: "Vì sự nghiệp phát triển ngành than" trao ngày 12 - 11 - 1986 và "Kiện tướng ngành than". Sau 1975, cụ vào sinh sống ở thành phố Hồ Chí Minh, cụ đã nhận danh hiệu "Người công dân danh dự của thành phố Hồ Chí Minh" do UBND thành phố Hồ Chí Minh trao tặng cho những đóng góp của nghệ sĩ nhiếp ảnh lão thành. Năm 1996, Nhà nhiếp ảnh lão thành của làng ảnh Việt Nam đã vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cho hai loạt ảnh: Hoạt động của chủ tịch Hồ Chí Minh hai năm 1945 - 1946 và hoạt động của thanh niên học sinh Sài Gòn năm 1950.
Sự nghiệp nhiếp ảnh đồ sộ của cụ Võ An Ninh cùng những bộ phim quay về cuộc đời của nhà nhiếp ảnh lão thành cần có một tòa nhà để trưng bày, lưu trữ, tham quan. Hiện nay, gia đình cụ đã chuẩn bị và xúc tiến để xây dựng một bảo tàng Võ An Ninh. Qua đó, giới thiệu một cách sống động với mọi người trong và ngoài nước về cuộc đời cầm máy của nghệ sĩ nhiếp ảnh cao tuổi nhất Việt Nam - Người đã chụp những bức ảnh nên thơ, sinh động về phong cảnh, về con người của một đất nước có nhiều danh lam thắng cảnh, xanh tươi bốn mùa hoa trái. Và cũng là người đã làm nên một pho sử Việt Nam thế kỷ XX bằng ảnh.