Xóm 8 ban đầu có tên làng Ninh Giang. Làng này cùng với hai làng: Phù Ninh và Hiệp Phù được sáp nhập trong những năm 60 của thế kỷ XX thành xã Ninh Hiệp bây giờ. Cả xã chia làm 9 xóm. Làng Phù Ninh lớn nhất chia ra thành 7 xóm từ xóm nhất đến xóm 7. Còn lại Ninh Giang thành xóm 8 và Hiệp Phù thành xóm 9.

Xóm 8 này nằm ngay sát nách chợ vải. Đường vào xóm bây giờ toàn lát bê tông sạch sẽ. Chúng tôi đi trên đường lúc bấy giờ vào quãng 10 trưa mà khắp ngõ ngách đường làng chỗ nào cũng ngào ngạt hương vị của thảo dược. Dừng chân ghé vào gia đình bên cạnh đường cổng đang để ngỏ. Vợ chồng chủ nhà khoảng ngoài ba mươi. Anh chồng đang cho chạy máy thái thuốc. Bây giờ không "Dao cầu thuyền tán" như ngày xưa nữa mà thái thuốc bằng máy gắn mô-tơ điện.
Anh chủ nhà cho biết tuy cả xóm làm nghề thái thuốc và bào chế thuốc, nhưng cũng rất ít người làm nghề kê đơn bốc thuốc chữa bệnh cứu người. Hiện cũng chỉ có ông Định, ông Đông là vừa bào chế vừa cắt thuốc chữa bệnh.

Được chỉ đường, tôi hỏi thăm đến nhà ông Lâm Tiến Đông. Chúng tôi ngồi trên chiếc chiếu giữa nhà, đây là nơi tiếp khách. Ngay gian bên cạnh xếp chồng đống hàng bọc nilon, bao tải các loại thuốc đã bào chế. Ông Đông kéo tôi vào bên trong xem phòng bắt mạch bốc thuốc. Cả một giá sách toàn sách chữ Hán. Ông cho biết, trước kia đi bộ đội, sau hết hạn nghĩa vụ, về nhà quyết định đào sâu vào nghề thuốc. Ông bắt tay vào học tiếng Hán cổ, tiếng Trung hiện đại. Khi tương đối thạo, ông mua các sách thuốc của người Trung Quốc để đọc và học các bài thuốc của họ.

Từ truyền thuyết đến các dược sư tài hoa

Tương truyền vào thế kỷ thứ XI có một người con gái họ Lý, thường gọi là Lý Nương ham mê nghề bốc thuốc trị bênh cứu người đến nỗi không nghĩ đến chuyện thành lập gia thất. Một hôm trên đường vào rừng tìm cây thuốc, Lý Nương gặp một bà lão tóc trắng như cước, da dẻ hồng hào đến trước mặt đưa ra một cuốn sách và nói: "Nương là người có tấm lòng đức độ hiếm thấy và tài trị bệnh cứu người, ta cho nương quyển sách này, về học cho kỹ mà cứu người rồi truyền lại cho đời sau". Nói xong bà lão biến mất, Lý nương hiểu rằng mình đã được tiên ban cho sách quý, về nhà bà ra sức học rồi đi chữa bệnh ở khắp nơi, tiếng tăm lừng lẫy. Một hôm, bà vượt sông Nhị Hà, qua dòng Thiên Đức, khi ngồi nghỉ dưới một tán cây của làng Phù Ninh (hay còn gọi là làng Nành xưa và xã Ninh Hiệp ngày nay), thấy cảnh vật hữu tình và con người nơi đây cần cù, hiền hoà, hiếu học, bà đã chọn là nơi dừng chân và truyền nghề, không chỉ nghề làm thuốc, trị bệnh cứu người mà cả nghề dệt vải. Khi bà mất đi, nhân dân ở đây đã tôn bà là" Lý Nhũ Thái Mẫu dược sư thần linh", tổ sư của làng và lập đền thờ bà. Ngôi đền ấy vẫn còn cho đến nay với tên thân thuộc là điếm Kiều.

Chả thế mà ngày nay trong nơi thờ tổ sư của làng có bức đại tự: "Y chức sùng linh", tức là nghề thuốc, nghề dệt được thần linh tôn sùng, (theo như lời cụ Nguyễn Khắc Quýnh - người nghiên cứu và giảng dạy Hán tự cổ của làng). Ngày nay, người dân xóm 8 vẫn tiếp tục nghề làm thuốc, chỉ khác là không trồng cây thuốc nữa. Thuốc sống được nhập từ Trung Quốc, Thái Nguyên, Yên Bái... về bán, người làng Nành chế biến rồi đem bán ở khắp các tỉnh, vào cả thành phố Hồ Chí Minh. Một bộ phận thu gom quế hồi, sa nhân, hạt sen... chế biến xuất sang Nhật Bản,Trung Quốc, châu Âu...

Người làng Nành tự nhận là nơi biết cách sấy thuốc để không mốc, chỉ người làng Nành biết cách chặt hạt sen và làm long nhãn từ lâu và cũng là nơi thái và chế thuốc khéo không ở đâu bằng. Trong giai đoạn 1935 - 1945 hầu như người làng Nành làm chủ thị trường thuốc các tỉnh Vĩnh Yên, Phúc Yên...

Theo như các cụ cao niên trong làng kể: mỗi khi vào ngày giỗ bà Tổ nghề thì bên Ninh Giang phải mang lễ sang Phù Ninh để góp lễ. Thế rồi trong chuyện đi lại giữa hai làng cũng có khi ấm khi lạnh, nên các cụ làng Ninh Giang bèn thưa chuyện với các cụ bên Phù Ninh cho rước bài vị về bên Ninh Giang để thờ. Chuyện này tương truyền có từ thế kỷ XVI.

Từ bấy trở đi, bà Tổ nghề thuốc này có hai điếm thờ. Tuy nhiên, tại xóm 6 bây giờ vẫn còn giữ được cái điếm thờ gốc đó (mới được trùng tu), còn bên xóm 8 thì cái điếm ấy đã bị phá từ những năm 80 của thế kỷ XX. Hiện giờ bài vị thờ bà Tổ đã được rước vào thờ trong đình làng, đặt gian bên cạnh gian chính thờ thành hoàng làng.

(tổng hợp từ Vinhlongtv.com.vn và Itaexpress.com.vn)