Đây là một lễ hội mang tính truyền thống, thể hiện đạo đức "uống nước nhớ nguồn" của những người thợ làng rèn đối với cụ tổ sáng lập và những bậc tiền hiền trong nghề.
Vài nét lịch sử làng nghề
Làng Tây Phương Danh hiện có 436 hộ dân thì đã có đến 300 hộ đang làm nghề rèn. Đây là một nghề truyền thống có từ lâu đời, từng làm nên một diện mạo khởi sắc khá sớm cho một vùng nông thôn. Cụ Thừa Lâm, người cao niên nhất làng rèn hiện nay cho biết: "Theo truyền thuyết thì nghề rèn có mặt ở đây phải có đến 300 năm rồi. Thời này nông nghiệp phát triển mạnh nên khắp nơi rất cần các loại nông cụ được làm bằng kim khí. Thời đó, cụ tổ là ông Đào Giã Tượng mang nghề từ phương Bắc vào truyền thụ cho người dân địa phương để vừa tạo kế sinh nhai cho bà con trong vùng, vừa phục vụ sản xuất. Rồi từ đó nghề rèn duy trì và ngày càng phát triển. Đến thời tôi biết được từ lời kể của ông bà, cụ Huỳnh Lân, một hậu duệ của ông tổ nghề Đào Giã Tượng, đã mang nghề rèn về làng Tây Phương Danh này."
Cũng theo lời kể của cụ Thừa Lâm, cụ Huỳnh Lân là người làng Nhơn Mỹ về Tây Phương Danh ở rể rồi truyền nghề cho con là Huỳnh Thương và một số hộ dân trong vùng. Đến đời hậu duệ thứ tư của ông Huỳnh Lân thì tại đây phát triển lên được khoảng 10 lò rèn và sản phẩm vẫn chủ yếu là các loại nông cụ thô sơ. Khi phong trào Tây Sơn nổi lên, làng rèn Tây Phương Danh trở thành lò luyện binh khí và cùng với nghĩa quân Tây Sơn ra Bắc làm nên chiến thắng lịch sử Ngọc Hồi - Đống Đa. Đến thời kỳ tiền khởi nghĩa (trước 1945), do nhu cầu về binh khí để trang bị cho nhân dân kháng Pháp nên số lượng lò rèn ở Tây Phương Danh phát triển rất nhanh lên đến 30 lò. Lúc ấy, sản phẩm của làng rèn không còn chỉ đơn thuần là những loại nông cụ mà đã phát triển thêm nhiều chủng loại như: búa, rìu, rựa, dao găm, mã tấu... Bên cạnh đó, người sản xuất vẫn tranh thủ thời gian sản xuất thêm nông cụ và binh khí cung cấp cho các vùng Tây Nguyên, nhất là nông cụ để đổi thực phẩm giải quyết cuộc sống hằng ngày. Với tốc độ đó, 9 năm sau, làng rèn Tây Phương Danh phát triển đến 50 lò. Đến trước ngày giải phóng (1975) đã là 100 lò và đến bây giờ là hơn 300 lò.
Làng rèn không chỉ phát triển về số lượng mà chất lượng sản phẩm cũng ngày được nâng cao và đa dạng hóa các chủng loại để đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện nay. Có lò còn nhận cả hợp đồng sản xuất đinh ốc dùng để đóng tàu biển. Sản phẩm của làng rèn Tây Phương Danh hiện có mặt khắp nơi, nhất là các vùng đất Tây nguyên. Cũng từ nghề này, người dân làng rèn đã có cuộc sống ổn định, không ít hộ đã trở nên giàu có.
Tưng bừng lễ hội hằng năm
Đúng 4 giờ sáng ngày 12/2 âm lịch, các vị bô lão trong làng nghề trang trọng trong những bộ lễ phục truyền thống với sự có mặt của hàng ngàn người dân trong nghề, tất cả đều trang nghiêm đứng trước bàn thờ Tổ và các bậc tiền hiền khai sinh ra nghề, đồng thanh khấn nguyện cho quốc thái dân an, bày tỏ lòng biết ơn của những thế hệ được thừa hưởng nghề đối với tiền nhân và cầu xin cho sự phồn vinh luôn ưu ái với nghề rèn. Sau đó, cả một vùng nông thôn tưng bừng hẳn lên trong suốt 3 ngày đêm với nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật sôi nổi như: Hát bộ truyền thống, các trò chơi dân gian (kéo co, đập ấm...) và các chương trình văn nghệ quần chúng.
Về Phương Danh trong những ngày này, khách thăm sẽ được nhìn thấy một vùng quê rạng rỡ với những con đường làng được dọn dẹp phong quang, tất cả mọi căn nhà đều tinh tươm, nam thanh nữ tú với những bộ trang phục đẹp rộn ràng khắp các nẻo đường đi trẩy hội. Và đặc biệt, nhà nào cũng hương khói ấm áp tưởng nhớ cụ tổ của nghề rèn. Nhận thấy đây là một lễ hội đáng trân trọng và gìn giữ nên vào năm 2003, ngành Văn hóa tỉnh đã đầu tư kinh phí cho làng rèn cũng như hướng dẫn cách tổ chức để lễ hội diễn ra quy mô hơn. Ông Nguyễn Văn Bảy, một người hành nghề lâu năm ở Tây Phương Danh, cho biết: "Là những người trong nghề, chúng tôi rất vui khi được biết là sắp đến, làng rèn Tây Phương Danh sẽ được xây dựng nơi thờ cúng vị tổ khai sinh nghề và khu sinh hoạt cho nhân dân. Người làm nghề chúng tôi chẳng những sẽ có được một nơi trang trọng, ổn định để hương khói các bậc tiền hiền mà còn có nơi để gặp nhau, trao đổi kinh nghiệm nghề nghiệp để cùng nhau phát triển...".